ԲՈՒԴԴԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ










Բուդդայակնությունը կրոն էորը ծագել է ՀնդկաստանումՔա 5րդ դարում։ Այդ ժամանակքայքայվում էին տոհմատիրականհարաբերությունները և Գանգեսի հովտումձևացվորվում էին ստրկատիրականպետություններ։ Կրոնի հիմնադիրն է ՍիդհարտեաԳաուտաման կամ Բուդդան։ «Բուդդա» բառըսանսկրիտ լեզվով նշանակումէ «պայծառացած»։Բուդդան Շակյա գերդաստանի Շուդհոդանաթագավորի որդին էր։ Նա ծնվել է մոտավորապես մթա 567թ-ին։ 

Համաձայնառասպելների նրա հայրը նրան թույլ չի տվել դուրս գալ պալատիցորպեսզի նա ոչմի հոգս չունենա։ Նա ապրել է անհոգ կյանքովամուսնացել է իր սիրած աղջկահետ և ունեցել է մեկ երեխա։ Մի օր Սիդհարտեա Գաուտամային հաջողվում էդուրս գալ պալատից և նա հանդիպում է ունենում բորոտիծերունու հետ ևտեսնում է թաղման արարողություն։ Մինչ այդ նա չգիտերոր աշխարհում կահիվանդությունծերությունմահբայց այդ օրը նա իր սեփական աչքերով տեսնումէ դրանք։ Հետո նա հանդիպում է մի աղքատ ճգնավորիում այս կյանքից ոչինչպետք չէ։ Քանի որ Սիդհարտեա Գաուտաման հոր պատճառով մինչև 29տարեկանը ոչինչ չեր տեսելբացի լավ կյանքից և չէր ունեցել ոչ մի դժվարություն,հավանաբար այդ ամենի արդյունքում նա չէր էլ փորձել մտածել կյանքի իմաստիմասին և այս ամենը տեսնելով նա ցնցվում է։ Նա սկսում է մտածել կյանքի իմաստիմասին։ 29 տարեկանում Սիդհարտեա Գաուտաման փախչում է պալատից ևմիանում թափառական ճգնավորներին։ Նա վեց տարի անցկացնում է նրանց հետխորը մտածմունքների մեջ։ Նա 35 տարեկանում դառնում է Բուդդա՝ լուսավորված,արթնացած։ Դրանից հետո նա 45 տարի քարոզում էր իր ուսմունքը։

 Բուդդայի աշակերտների թիվը գնալով մեծանում էր։ Նրանք միանում էինսանգհաներինորոնք բուդդայական համայնքներ էինորոնք էլ հետագայումձևավորում են բուդդայական վանքեր։ Բոլոր ուղղություններով Բուդդանուղարկում է իր առաքյալներինովքեր պետք է քարոզեն իր ուսմունքը։ ՇատերըԲուդդայի աշխարհիկ աշակերտներն են դառնում։ Բուդդայականությանն ենդիմում նաև բրահմայականները։ 40 տարի առաքելական աշխատանք ծավալելուցհետո Բուդդան հասկացավոր եկել է այն ժամանակըորպեսզի ազատվի իրմարմնից և հասնի նիրվանային՝ բացարձակ ազատությանը։ Նա իր կյանքի վերջինժամերը օգտագործեց վանականներին խորհուրդներ տալով։ նրա վերջին բառերնէին «Կենցաղի հարցերն անցողիկ ենպայքարե՛ք ձեր ազատության համար»։Բուդդան մահացավ 80 տարեկան հասակում՝ Հնդկաստանի Կուշինագարում։

Գոյություն ունեն բուդդայական 2 խոշոր ուղղություններ՝ հինայանորը փրկվելուհնարավորություն է տալիս միայն վանականներինև մահայանորը նիրվանայինհասնելու ուղի է ցույց տալիս յուրաքանչյուր մարդու:Հինայան լայնորեն տարածված էՇրի Լանկայում և Հարավարևելյան Ասիայում (ԿամբոջաԼաոսԹայլանդՄյանմա և այլն), Մահայան՝ Արևելյան Ասիայում (ՉինաստանԿորեաՃապոնիաՎիետնամ,ՍինգապուրԹայվան և այլն)։ Մահայան յուրահատուկ զարգացում ստացավՏիբեթում և կոչվեց Տիբեթական բուդդիզմ, իսկ Ճապոնիայում տարածվեց բուդդիզմիԶեն տարատեսակը։
Բուդդայականությունն այսօր համարվում է աշխարհում ամենաարագ տարածվող կրոնը։ Բուդդիզմը աշխարհի հնագույն կրոններից է և հանդես է գալիս Արևելքի
քաղաքակրթության ընդհանուր հավատալիքների համալիրում։ Բուդդիզմը սկզբնական շրջանում հանդես է եկել որպես կրոնական ազատախոհ երևույթ ընդդեմ քարացած ուղղափառ բրահմայությանը և արտաքին ծիսակարգերին։
Բուդդիզմը չընդունեց ինչպես 
բրահմայի ուսմունքը, այնպես էլ Վեդայի սրբերի հեղինակությունը՝ հաստատելով, որ յուրաքանչյուր մարդ կարող է դառնալ սուրբ՝արխատ կամ բուդդա։ Դրա հետ մեկտեղ բուդդիզմը հանդիսանում է Ուպանիշադիփիլիսոփայության կրկնությունը՝ նոր տրամաբանությամբ։ Կարմայի օրենքներիհանդեպ հավատքը, վերածնվելու և մոկշայի կամ նիրվանայի հասնելու հնարավորությունը, աշխարհի և անհատականության փոփոխական լինելու գաղափարներն ընդհանուր են ուպանիշադի և բուդդայի համար։ Բուդդայականությանդավանանքը հիմնականում շարադրված է «սուրբ» գրքումորը բաժանվում է 3 մասի՝«Վինայա», «Սուտտա», «Աբիդամմա»: Բուդդայականությունը հանդես է եկել ժամանակին իշխող բրահմայականության դեմ՝ մերժելով այդ կրոնի ծիսակատարությունները, վերացական, մտահայեցական դրույթները, դասային սահմանափակումները, առաջ է քաշել մարդու փրկության, ազատության գաղափարը: Փրկության գաղափարը շարադրել է «Չորս ազնիվ ճշմարտությունների» մասին ուսմունքում, որի համաձայն՝ կյանքը տառապանք է, իսկ դրա պատճառը մարդու ցանկություններն ու կրքերն են: Տառապանքներից կարելի է ազատվել՝ խեղդելով կիրքը և ցանկությունները, որոնք էլ նիրվանային հասցնող փրկության ուղիներն են:Նիրվանայի կարելի է հասնել մեդիտացիայի (խորասուզումմիջոցով։ Փաստորեննիրվանան հենց նույն տառապանքներիցանկությունների դադարումն էորը մարդունկտրում է արտաքին աշխարհից և նրա օբյեկտների հետ կապվածությունից։ Ըստբուդդայիտառապանքների ակունքը ծնունդն էքանի որ մարդը անընդհատվերածնվում է։ Մահից հետո նրա հոգին կարծես լքում է մարմինըինչպես իր հինզգեստը կամ վերարկուն և վերաբնակվում է մեկ այլ մարմնի մեջ։ Այստեղ կարևոր էկառմաի գաղափարը։ Կառմա նշանակում է գործայսինքն թե մարդը իր կյանքիընթացքում ինչ դրական կամ բացասական արարքներ է գործել։ Եթե նրա կառմանդրական էապա հաջորդ կյանքում նա կվերծնվի իբրև հարուստերջանիկառողջիսկեթե բացասական էապա՝ միջատորևէ կենդանի կամ նույնիսկ առարկա։ Այստեղշեշտվում է մարդու անհատական վարքագիծը և ի տարբերություն Հնդկաստանիփիլիսոփայական այլ դպրոցներիորոնք շեշտում էին ֆատալիզմը(ճակատագրապաշտությունը), բուդդիզմը կարևորում է վոլիտալիզմի սկզբունքը։Մահը փոխակերպումն է մի այլ կյանքի, հետևաբար՝ նոր տառապանքների: Նոր ծնված մարդը կապված է իր մահացած նախորդի հետ, ուստի յուրաքանչյուրը պատասխանատու է իր նախորդի արարքի համար։ Փրկության հասնելու համար Բուդդան շարադրել է ութմասնյա ուղի։ ճշմարիտ խոսքճշմարիտ միտքճշմարիտ գործճշմարիտկենսակերպմտքերի ճշմարիտ ուղղորդում և այլնորոնք անցնելուց հետո մարդը ձեռք էբերում անխռով հոգեվիճակ։ ։Բուդդիզմում տառապանք հասկացվում է ոչ միայնֆիզիկապեսայլ նաև «հոգու» տառապանքԾնունդը տառապանք էհիվանդությունըտառապանք էերությունը տառապանք էմահը տառապանք էԿարճ ասած մարդկայինկյանքի մաղկացուցիչ մասն է տառապանքըավելինդա անձի գոյության ձևն էՉնայածայդպիսի գոյությունը չի համարվում ճշմարիտքանի որ տառապանքը անբնական է,դրա համար էլ պետք է այդ գոյության ձևից ազատվելՏառապանքից ազատվելուհամար պետք է հասկանալ նրա պատճառներըՏառապանքի գլխավոր պատճառըբուդդիզմում «անհայտությունն» էորը հանդիսանում է տառապանքին տանողպատճառահետևանքային շղթայի առաջին օղակը:Բուդդիզմում առաջնահերթգնահատվում է անհատական փորձը և այստեղ ասվում էոր ուսմունքին պետք չէվերաբերվել որպես դոգմայիԲուդդան հորդորում է իր ուսմունքը փորձի մեջօգտագործել և եթե իրեն չարդարացնի պետք է դեն նետել այնԴրանից բացի Բուդդանինել օր ուսմունքը դիտում էր որպես նավակորի շնորհիվ պետք է անցնել օվկիանոսը ևհասնել մյուս ափնիրվանաԱփ հասնելուն պես նավակը արդեն պետք չիՆրահետագա ճանապարհը ընկած է բառերից և մտքերից այն կողմՆրա մահից հետո իրուսմունքը փոխանցվում էր բանավոր կերպով մինչև մ.թ 1-ին դարըերբ կազմվեցգրավոր բուդդիստական կանոնըՏրիպիտական (Երեք զամբյուղ), այն բաղկացած էերեք մասերիցսուտրաներվինայաարխիտխարմաԲուդդայական սուտրաներումհաճախ է հանդիպում անհամապատասխանություններ և դա բացատրվում է նրանով,որ Բուդդան իր քարոզներով դիմում էր համապատասխան մարդուն և իրխորհուրդները անհատական բնույթի էին և ոչ թեհամամարդկայինԴրա հետևանքովէլ Բուդդայի ուսմունքի հիման վրա ձևավորվեցին մի շարք բուդդայական դպրոցներ,որոնք զարգանում էին վաղ բուդդիզմի այս կամ այն հիմնավորմանուղիով Բուդդայականության բարոյականության հիմնական սկզբունքը ներքին ինքնակատարելագործումն է, հոգեկան և մարմնական զանազան պահանջմունքների մերժումը, որի շնորհիվ մի շարք վերածնումների միջոցով կարելի է հասնել հավիտենական ու բացարձակ անդորրին, երանելի նիրվանային և, ըստ էության, միանալ Բուդդային: Բուդդայականության մեջ չկա Արարչի՝ Աստծու և Փրկչի գաղափարը: Նիրվանային հասած մարդիկ՝ բուդդաները, հավասար են Բուդդային: Բուդդայականությունն ընդունում է նաև վերածնության գործընթացըհաղթահարած,սակայն դեռևս նիրվանային չհասած էակների՝ բոդիսատներիգոյությունըԲուդդայականության հետագա զարգացման ընթացքում աստիճանաբարառաջացել է բուդդաների և բոդիսատների պաշտամունքը: Բուդդիզմի ազդեցությունըՀնդկաստանի և այլ երկրների մշակույթի վրա ընդարձակ է։ Առաջին հերթին բուդդիզմը մեծ ազդեցություն թողեց արևելյան ճարտարապետությանգեղանկարչության,երաժշտությանթատրոնիպարերի վրա։ Բուդդիզմի տարածմանը համընթաց կառուցվում էին բազմաթիվ բուդդայական վանքերեկեղեցիներքարանձավային և լեռնային համալիրներ։ Բուդդիզմը Հեռավոր Արևելքի երկրների ճարտարապետությանը նոր գծեր հաղորդեց, որն այժմ համարվում է ավանդական։ Բուդդիզմի գաղափարախոսությունների ազդեցությամբ ծաղկում ապրեցայգեգործությունը։ Ոչ մի կրոն այնպես ամուր կապված չէ բուսականության, բնության գեղեցկության հետ, ինչպես բուդդիզմը։ Վանականները Բուդդայական վանքերի շրջապատը բույսերով էին շրջապատում և նրանք երկար ժամանակ ունեին սրանք մշակելու համար, որը հոգևոր հանգստության հետ համահունչ էր։ Դրա համար էլ այն ժամանակներում այգեգործության արվեստը այդպիսի խոր կապեր ուներ վանքերի ու եկեղեցիների հետ։ Բուդդայական վանքերը դարեր շարունակ հանդիսացել են արևելքի երկրների մշակութային գլխավոր կենտրոնները։ Այստեղ իրենց ժամանակն են անցկացրել մի ամբողջ սերունդ բանաստեղծներնկարիչներ,գիտնականներ ևփիլիսոփաներ։ Վանքերի արխիվներում և գրադարաններում պահպանվել են գրավոր մշակույթի անգին գանձեր, որոնք դարեր շարունակ բազմացվել են աշխատասեր վանականների կողմից։ Բուդդիզմի հետ Ճապոնիա մտավ նաև չինական «այբուբենը»։ Չինական բուդդայական վանականները հայտնագործեցին գրատպության արվեստը։Թեյախմության արվեստը առաջին անգամ ի հայտ է եկել բուդդայական վանքերում. երկարաժամյա մեդիտացիաներից թարմանալու միջոց էր հանդիսանում թեյելը։

Share on Google Plus

About Vahram Toqmajyan

This is a short description in the author block about the author. You edit it by entering text in the "Biographical Info" field in the user admin panel.
    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 comments:

Post a Comment